Dişlerimizdeki izler, yaşamımızdan ipuçları taşır.
Bruksizm, toplumda çoğunlukla “diş sıkma” veya “diş gıcırdatma” olarak bilinir. Ancak bu durum yalnızca dişleri değil; çene kaslarını, uyku düzenini, stres yanıtını ve kişinin günlük yaşam kalitesini de etkileyebilir.
Bruksizm iki şekilde görülebilir: uyku bruksizmi ve uyanıklık bruksizmi.
Uyku bruksizmi, kişinin uyuduğu sırada ortaya çıkan çiğneme kası aktivitesidir. Bu nedenle yalnızca gece görülmez; örneğin gece vardiyasında çalışan ve gündüz uyuyan bir kişide de uyku sırasında ortaya çıkan bruksizm, uyku bruksizmi olarak adlandırılır.
Uyanıklık bruksizmi ise kişinin uyanık olduğu dönemde dişlerini sıkması, dişlerini temas halinde tutması veya dişler temas etmese bile çenesini kasılı halde sürdürmesiyle karakterizedir.
Geçici mi, kronik mi?
Yoğun stres, düzensiz uyku, geçici yaşam değişiklikleri veya bazı ilaç ve uyarıcıların etkisiyle kısa süreli diş sıkma davranışı ortaya çıkabilir.
Asıl dikkat edilmesi gereken durum, bu davranışın uzun süre devam etmesi ve kronikleşmesidir. Kronik bruksizmde çene kaslarında ağrı ve yorgunluk, dişlerde aşınma, çatlak ve kırıklar, restorasyonlarda tekrarlayan sorunlar ve çene eklemi çevresinde yakınmalar görülebilir.
Bu nedenle değerlendirmede yalnızca kişinin dişlerini sıkıp sıkmadığı değil, bu davranışın ne kadar süredir devam ettiği ve günlük yaşamını ne ölçüde etkilediği de önem taşır.
Ağızda hangi belirtiler görülebilir?
Bruksizmli bireylerde;
- Dişlerde aşınma ve düzleşme
- Mine çatlakları ve mikroçatlaklar
- Diş veya restorasyon kırıkları
- Boyun bölgesinde aşınma tipi lezyonlar
- Çene kaslarında belirginleşme ve hassasiyet
- Yanak içerisinde diş hizasında beyaz çizgilenmeler
- Dil kenarlarında diş izleri
- Sabahları çene yorgunluğu ve ağrı
Ancak bu bulguların hiçbiri tek başına bruksizm tanısı koydurmaz. Örneğin diş aşınması farklı nedenlerle de ortaya çıkabilir. Bu nedenle kişinin öyküsü ve klinik bulguları birlikte değerlendirilmelidir.
Bruksizm neden ortaya çıkar?
Bruksizmin tek bir nedeni yoktur. Günümüzde bruksizm; uyku, merkezi sinir sistemi, stres, psikososyal durum, yaşam tarzı, bazı ilaçlar ve bireysel yatkınlığın birlikte rol oynayabildiği çok faktörlü bir tablo olarak değerlendirilmektedir.
Özellikle uyanıklık bruksizminde stres, anksiyete, yoğun zihinsel yük ve stresle baş etme biçimi önem kazanabilir.
Ancak “stres varsa mutlaka bruksizm olur” şeklinde doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kurmak doğru değildir. Aynı stres altında yaşayan iki kişinin bedensel yanıtları birbirinden farklı olabilir.
Stres yalnızca zihinde kalmaz
Stres, yalnızca düşüncelerimizi değil; solunumumuzu, kalp hızımızı, uyku düzenimizi ve kaslarımızı da etkiler.
Kısa süreli stres sonrasında vücut yeniden dinlenme ve toparlanma durumuna geçebilir. Ancak yüksek tempolu yaşam, yetersiz uyku, hareketsizlik ve sürekli zihinsel yük bir araya geldiğinde kişinin bedeni uzun süre uyarılmış halde kalabilir.
Boyun, omuz ve çene kaslarında sürekli gerginlik de bu tablonun bir parçası olabilir.
Bu nedenle bazı hastalarda yalnızca “Dişlerinizi sıkıyor musunuz?” sorusunu sormak yeterli değildir.
“Gün içerisinde çenenizi kasılı tuttuğunuzu fark ediyor musunuz?”
Uyku, duygu durumu ve yaşam tarzı
Kronik bruksizme;
- Uyku problemleri
- Sabah yorgunluğu
- Anksiyete
- Depresif belirtiler
- Baş ve yüz ağrıları
- Boyun ve omuz gerginliği
- Fazla kafein ve uyarıcı tüketimi
- Hareketsizlik
- Düzensiz yaşam alışkanlıkları
eşlik edebilir.
Bu durumlar birbirinden tamamen bağımsız değildir. Stres uykuyu, kötü uyku ağrı hassasiyetini, ağrı ise kişinin stres düzeyini artırabilir. Böylece zamanla bir stres–uyku–ağrı döngüsü oluşabilir.
Fibromiyalji ile ilişkisi
Fibromiyalji, vücudun farklı bölgelerinde yaygın ağrı, yorgunluk, uyku problemleri ve hassasiyetle seyreden bir tablodur.
Fibromiyalji ile bruksizm aynı hastalık değildir. Ancak her iki durumda da uyku bozukluğu, stres, ağrı hassasiyeti ve kas gerginliği gibi ortak sorunlar görülebilir.
Bu nedenle yaygın vücut ağrısı bulunan kişilerin çene-yüz bölgesindeki yakınmalarının da değerlendirilmesi önemlidir.
Diş hekimi tedavinin neresinde?
Diş hekimi, bruksizmin ağız ve çene-yüz bölgesindeki etkilerini fark eden ilk sağlık profesyonellerinden biri olabilir.
Diş hekiminin görevi;
- Dişlerdeki ve restorasyonlardaki hasarı değerlendirmek
- Çene kaslarını ve çene eklemini incelemek
- Gerekli durumlarda dişleri korumak
- Kas ağrısını ve fonksiyon kaybını değerlendirmek
- Hastayı uyku ve yaşam tarzı açısından sorgulamak
- Gerektiğinde farklı sağlık disiplinlerine yönlendirmek
şeklinde özetlenebilir.
Tedavide bütüncül yaklaşım
Bruksizm tedavisi yalnızca gece plağı kullanımından ibaret değildir.
Hastanın ihtiyacına göre;
- Dişlerin korunması
- Manuel terapi ve masaj
- Egzersiz ve fizyoterapi
- Kuru iğneleme veya akupunktur gibi destekleyici uygulamalar
- Uyku düzeninin iyileştirilmesi
- Düzenli fiziksel aktivite
- Sağlıklı ve dengeli beslenme
- Kafein ve diğer uyarıcıların azaltılması
- Stres yönetimi
- Gerekli durumlarda psikolojik destek
birlikte değerlendirilebilir.
Buradaki amaç kasların tamamen çalışmasını engellemek değil, kasların gerektiğinde kasılıp gerektiğinde gevşeyebildiği fizyolojik dengeyi desteklemektir.
Botulinum toksin her bruksizm hastasında gerekli değildir
Botulinum toksin, bruksizmin rutin ve kalıcı tedavisi olarak değerlendirilmemelidir.
Seçilmiş bazı olgularda, özellikle belirgin masseter kas hipertrofisi veya asimetrisi bulunan kişilerde farklı amaçlarla değerlendirilebilir.
Yaşam tarzı neden önemlidir?
Düzenli fiziksel aktivite, yeterli ve kaliteli uyku ile dengeli beslenme; kişinin stres karşısındaki toparlanma kapasitesini destekler.
Uzun süre masa başında kalan, gün içerisinde yeterince hareket etmeyen, sürekli ekran karşısında bulunan ve yeterli uyumayan kişilerde bedenin gevşeme kapasitesi azalabilir.
Bu nedenle kronik bruksizmde yalnızca ağrı ortaya çıktığında müdahale etmek değil, kişinin günlük yaşamında sürdürülebilir bir denge kurmasına yardımcı olmak önemlidir.
Manevi ve psikolojik dayanıklılık
Hayattaki bütün stres kaynaklarını ortadan kaldırmak mümkün değildir. Ancak kişinin yaşadığı olaylara verdiği anlam ve stresle baş etme biçimi değişebilir.
Dua, tefekkür, sosyal destek, anlam duygusu, kişinin önceliklerini yeniden değerlendirmesi ve kontrol edemediği durumları kabullenebilmesi bazı bireylerde stresle baş etme kapasitesini destekleyebilir.
Bu yaklaşımlar tıbbi veya dental tedavinin alternatifi değildir; ancak kişinin değerleri ve inançlarıyla uyumlu olduğunda bütüncül bakımın destekleyici bir parçası olabilir.
Ne zaman diş hekimine başvurulmalı?
Sabahları çenenizde yorgunluk veya ağrı hissediyorsanız, gün içerisinde çenenizi sürekli kasılı tuttuğunuzu fark ediyorsanız, dişlerinizde aşınma veya kırıklar oluşuyorsa, restorasyonlarınız tekrarlayan şekilde zarar görüyorsa ya da baş, yüz ve çene ağrılarınız devam ediyorsa diş hekimi değerlendirmesi yararlı olacaktır.
Bruksizm ağızda görülür; ancak yalnızca ağızla ilgili değildir.
Comments are closed.